Honoring Educators

There is a saying in my language, Tigrinya: “If someone shows you kindness, either return the favor or share their kindness with others”- (ንዝገበረልካ ግበረሉ፡ ወይ ንገረሉ). Today, on World Teachers’ Day, I want to share that kindness by honoring the teachers whose dedication and mentorship shaped many young lives. I hope these reflections resonate with you, perhaps you will recognize your own story within them.

World Teacher’s Day (October 5) celebrates the profession’s profound contribution to society and calls on all of us to value, support, and invest in teachers. For years, I promised myself to write a short tribute to honor the dedication of the many amazing teachers I had the good fortune to cross paths with. Each year, October 5 arrived and slipped past, the day has been eluding me for years. Or maybe, it is me who has been eluding the day for fear of what I write may not measure up to their good and Godly deed. After repeated failed promises, here I am, this year I am writing at last.

I offer a glimpse of one extraordinary teacher as a way to honor him and the many committed, compassionate educators out there. His name is Zemuy (his first name), my high school chemistry teacher at Keren Secondary School, Eritrea. With the passage of time, I forgot his last name. Now that I come to think of it, I am not sure I ever knew his last name as he was affectionately called just by his first name (መምህር ዘሙይ).

Zemuy taught me in the last two of my high school years. To put things into perspective by way of an example, I will mention one strand that exemplifies his commitment to educate. I attended my last high school year in 1993-94. This was only three years since Eritrea’s independence. And like all countries that just emerged from prolonged war and ravage, a lot of the basic student supplies (including teachers) were scarce. Even with that, it was commendable the new government in the new country prioritized to keep the schools open with whatever meagre resources available; we were and still are grateful we could continue our education uninterrupted. One recurring challenge during those early years of independence was lack of adequate (both in quality and quantity) student textbooks. So, copying text from the blackboard was standard practice for all subjects.

In Eritrea, the final year of high school is intense. Students prepare for their university entrance exams covering the full syllabus from grades 9 through 12. The sheer volume students are expected to cover is intimidating and daunting. Therefore, students start preparing for these exams at least a year ahead. Recognizing this, Zemuy made his students a promise: “If you are committed to making an effort, I will do everything in my power to ensure your effort pays off.” He kept that promise in ways that still humble me.

His plan was first to cover that year’s syllabus (grade 12) in the first semester and afterwards revise through the last three years (grades 9-11) syllabus . There was one glaring problem, though. If he was going to write on a blackboard everything he planned to cover, most of the time would be spent writing on the blackboard and the students would be immersed in copying what he had written, which would leave little or no time for the actual teaching-learning. For this too, Zemuy found a solution that demanded immense personal sacrifice from him. He decided to use most of his Saturdays and Sundays, his free time with no pay, to write what he planned to cover for the week after. Every Saturday and Sunday, he arrived at school at dawn and spent four to five hours filling seven to eight blackboards across classrooms with the following week’s content. Students could come throughout the day to copy the material at their own pace. Weekdays, freed from the time drain of writing and copying, he focused on teaching and demonstrations, finally closing each week with a test to anchor our learning. He kept this rhythm from September through April; until a few weeks to the entrance exams.

What sustains such devotion? For me, Zemuy embodies the best of the profession: a deep sense of responsibility, a commitment to community, the will to wish and really mean good to fellow man. Is there and better measure of the goodness of man than this?!

Zemuy and many selfless teachers are the beacon of goodness in us. Every day, they sustain humanity by example that life is not only what we make of it, but also what others, in their good grace, make possible. As Martin Luther King Jr. observed, we are “caught in an inescapable network of mutuality, tied in a single garment of destiny.” Who we become is shaped by our own hands and by the generosity of those who help us along the way. This much I am convinced.

To Zemuy (መምህር ዘሙይ) and all those selfless teachers who keep hope alive in young minds, thank you. The good you do multiplies through generations, and the kindness you give returns as legacy.

 

Fitwi Wolday, PhD.

Norway

ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ！ቁ·3/#3

ሆሞ-ሶቭየቲከስን (Homo sovieticus) ስታሊንን

ብኣምሆይ ኣብ ቊ·2፡ “ኣብ ቁ·3 ብዛዕባ ስታሊንን ሆሞ-ሶቭየቲከስን (Homo sovieticus) ክጽሕፍ እየ” ኢለ እየ ተፋንየ። ከም መብጽዓይ ቊ·3 እነሆ። ዛንታ ስታሊንን ሆሞ-ሶቭየቲከስን ሰለይ ኣቢላ ናብ ኣርእስትና፡ ማለት ናብ “ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ” ከተሰጋግረና እያ። እንድያሞ፤

ሶቭየታውያን፡ ብፍላይ ከኣ ስታሊን መራሒ ኣብ ዝነበረሉ፡ ማርክሰ-ሌኒናዊ ዶክትሪን/ስነሓሳብ ብዛዕባ ሰብኣውነት (humanity) ዓሚቚ መረዳእታ ከኻዕብቱ ከም ዘኽኣሎም ይንየቱ ነይሮም። እቲ ዝገርም ግና፡ እቲ ቀሲምናዮ ዝበልዎ ልቦና፡ ዓመጽን በደልን ከጓንፍ ከሎ ዓገብ ከብል ዘኽእል ትብዓት፡ ትከሰስ！ኣብ መወዳእታ፡ ውጽኢት ከምዚ ዝበለ ስርዓት ናብ ምንታይ ጸርዩ እንተ ኢልኩም፤ ኣብ ክንዲ ብልቦናን ፈሪሃ እግዚኣብሄርን ዝልለ ዜጋ፡ ትብዓቱ ዝተሰልበ ብዘይ ገደብ ከገልግል ቅሩብ ዝዀነ （servility)፣ እንታይ ገደሸኒ (cynicism） ዝመለለይኡ ዋላ ንጸድፊ እናሃተፍካ ካብ ሰብካ ዘይምፍላይ （conformity）ብዝብል ባህርይ ዝግዛእ፡ ከም ጥሪት መጓሰ ብሓንቲ ስላዕ ዝኽብከብ ዜጋ ፈርዩ። መሪራ ድያ፧ ናተይ ቃል ኣይኰነን፣ ባዕሉ ኣሌክሳንደር ኣሌክሳንድሮቪች ዚኖቭየቭ (Alexander Alexandrovich Zinoviev) ኣስፊሑ ዝጸሓፈሉ እዩ። ኣለክሳንደር ዚኖቭየቭ (1922 – 2006)፡ ካብ እዋን ስታሊን ኣትሒዙ ፍላስፋን ጸሓፍን ዝነበረ ወዲ ሕብረት ሶቭየት እዩ። ኣሌክሳንደር ዚኖቭየቭ፡ ነቲ ሶቭየት ዘፍረየቶ ዓይነት ዜጋ ንምግላጽ ድማ እዩ ሆሞ-ሶቭየቲከስ (Homo sovieticus) ክብል ብኣስተሓቓር ዝጸሓፈሉ። ንሱ፡ ኣብ 1980ታት ንባህርያት ሆሞ ሶቭየቲከስ፡ ጥምር ኣቢሉ በዚኦም ባህርያት ገሊጽዎ ነይሩ፤

ንሆሞ ሶቭየቲከስ ዝገልጹ ባህርያት

ባህርይ	መግለጺ
ብምእዙዝነት ንሰብካ ምሰል (Conformity)	ኣብ ስርዓትን ሰበ-ስልጣናቱን ዘይተገደበ ምእዙዝነት ምህላው
እንታይ ገደሸኒ (Cynicism)	ኣብ ስርዓትን ሰበ ስልጣናቱን እምነት ዘጥፋእካ ክነስኻ ከም ተኣማኒ ኰንካ ምቕራብ
ተጻረርቲ ሓሳባት (Doublethink)	ተጻረርቲ ክውንነታትን ሓሳባትን ምእንጋድ። ኣብ ቃልዕ ተሓላቒ ስርዓት ምዃን፡ ኣብ በይንኻ ድማ ንስርዓት ምሕማይ፣
ጽግዕተኛ ምዃን (Dependenc)	ንምምላእ መባእታዊ ዕለታዊ ድሌታት ኣብ ፍጹም ሰናይ ድሌት ስርዓት ምምርኳስ።
ቅንኢ/ምሕሳድ (Resentment of Individual Success)	ናብ ልዕሊ እቶም ካብቲ ስርዓት ንነብሶም ኣግሊሎም ዝዕወቱ ውልቀሰባት፡ ጥርጣረን ቅንእን ምህላው፣ 'ኣበይ ዝነበረ እዩ እዚ ኸ ···፧' ዝብል ስምዒታት
ካብ ሓላፍነት ምህዳም (Avoidance of Responsibility)	ጌጋታታት ዘይምቕባል፡ ጌጋታት ናብ ካልኦት ምጽጋዕን ንኻልኦት ምውንጃልን

ዩቫል ሃራሪ፡ ምስ እዚ ኣተሓሒዙ፡ ገበትቲ ስርዓታት ቀንዲ ቀዳምነቶም ልዑል ተማእዛዝነት ዘለዎ ስርዓት (order) ኣብ ምህናጽ እዩ። ሓቂ (truth) ኣብ ቅድሚ እዚ ቀንዲ ዕላማዚ፡ ዕምሪ ይኹን ኣገዳስነት የብላን፡ ይብል። ብተጻዩ፡ ስጡም ስርዓት ንምህናጽን ንምዕቃብን ዘኽእል ኣገባባት ኩሉ ቅዱስ እዩ። ስለዚ ድማ፡ ሓቂ ወግሐ ጸብሐ እያ ከም ገንሸል ትስዋእ። ንመወሰኽታ፡ እዘን ዝስዕባ ካብ ናይ ዩቫል ሃራሪ መጽሓፍ ዝተወስዳ ጥቕስታት ክስዖይ ርኣዩወን።

“... to survive and flourish every human information network needs to do two things simultaneously: discover truth and create order.” Nexus PP 37. 

“(The soviet system however)… Instead of producing wisdom, it produced order, and instead of revealing the universal truth about humans, it actually created a new type of human – Homo sovieticus.” Nexus PP 258

እቲ ዝገርም፡ ኣብ መወዳእትኡ እዚ ጠገለ ዘይብሉ ጠመተ ኣብ ተማእዛዚ ስጡም ስርዓት (order) ለካሚኦም እዩ ዝኸውን። እዛ ናይ ስታሊን ዛንታ ኣንቢብኩም ፍረዱ፤

“ስታሊን ኣብ ናይ ዕረፍቲ ቤቱ （ዳቻ）እንከሎ ብ 1 መጋቢት 1953 ልቡ ጠሊማቶ （ስትሮክ ገይርሩሉ）ዘርጠብ ኢሉ ወዲቑ። ሓገዝ ክጽውዕ ክሳዕ ዘይክኣሎ ስለ ዝተኻእለ ምስ ጥልቁይ ክዳውንቲ ለይቱ ንሰዓታት ኣብ ዝወደቖ ተሰጢሑ። ድሕሪ ነዊሕ ሰዓታት፡ ሓደ ካብ ሓለውቱ፡ ንነዊሕ እዋን ደሃይ ስለ ዝሰኣነ፡ ትብዓቱ ኣኻኺቡ ሰዓት 10፡30 ናይ ምሸት ናብቲ ስታሊን ዝርከበሉ ይመጽእ እሞ፡ ስታሊን ኣካላቱ ተመናኒሁ፡ ሽታ ሽንቲ ዓብሊኹዎ፡ ኣብ ምድሪቤት ተሰጢሑ ይረኽቦ። ድሕሪ ከባቢ 6 ሰዓታት፡ ወጋሕታ 2 መጋቢት ኩሎም ኣባላት ፖሊት ቢሮ፡ ናብታ ስታሊን ዝነበራ ዳቻ ይእከቡ። እንተዀነ፡ ካብ ኩሎም ተቢዑ ሓኪም ዝጽውዕ ወላ ሓደ ኣይነበረን። ንነዊሕ ሰዓታት ኣብኡ ተዓዚሞም ተጸብዮም። ሓኪም ክጽውዑ ዘየድፈሮም፡ “ብጻይ/ቱቫሪሽች ስታሊን ብር ኢሉ ውነኡ እንተመለሰ ኸ፧ ሓኪም ኣብ ዝባን ዓራቱ ክዝንቢ ምስ ረኣየ 'ክቐትሉኑ እዮም ዝኣልሙ ዘለዉ' ኢሉ ክሰሃለና!”ዝብል ራዕዲ እዩ። ኣብቲ እዋን ናይ ስታሊን ውልቃዊ ሓኪም ኣብ ስራሕ ኣይነበረን፣ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ሉብያንካ ተሓይሩ ነይሩ። ምኽንያት መእሰሪኡ፤ ንብጻይ ስታሊን 'ዝያዳ ከተዕርፍ ኣለካ፡ ዕርፍቲ የድልየካ ኣሎ' ስለ ዝበሎ። መሸም፡ ድሕሪ ነዊሕ ሰዓታት፡ ኣባላት ፖሊት ቢሮ ኣብ መወዳእታ ሓኪም ክጽውዑ ምስ ወሰኑ፡ እቲ ኣብ ዝባኖም ኣንጠጥዩ፡ ከይውሕጦም ብፍርሂ ክጽበዩዎ ዝጸንሑ መዓት፡ ቅንጥጥ ኢሉ ሓሊፉሎም። ስታሊን፡ ካብታ ዝወደቓ ከይተንስአ፡ ሓገዝ ከይረኸበ ዓዲ'ዝግሄሩ ከይዱ።”  Yuval Noah Harari (2024). Nexus. Pp.183-84. 

ካብዚ ዝኸፍእ ውርደት ሲ እንታይ ኣሎ፧ ከምዚ ዝኣመሰለ ክፋእ ሲ ስብእና ዝቕንጥጥ ዶ ኣይኰነን። ውርደት ናይቶም ብራዕዲ ትብዓቶም ዝተሰልበ ሰብ ጽሩራታትን፡ ውርደት ናይቲ ሃገር ዘንቀጥቅጥ ዝነበረ ግና ኣብታ ወሳኒት እዋን ክፋኡ ዝሰትረሉ፡ ጥልቁይ ክዳን ለይቱ ቀይሩ ክብሪ ሰብ ዝህቦ ዝሰኣነ ስታሊንን！ብሕጊ ጫካ ዝዳኒ፡ ብግደኡ ብሕጊ ጫካ ከም ዝዳነ ዘይተኣደነ ኣብነታት እዩ ዘሎ። ናይ መብዛሕትኦም 'ፍጹም ገበትቲ' ስርዓታት መፈጸምታ ድማ ከምዚ እዩ፣ ብፍላይ እኳ እቶም ኣብ ማሕበራዊ ይኹን ቁጠባዊ ጽላታት ዝኰነ ይኹን እወታዊ ስንብራት ዘይገደፉ።  

“ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ናይ ካልኦት ሕማቕ ዛንታ ጥራይ ኢና ንደግም ዘሎና” ዶ ትብሉ ኣሎኹም፧

ዛንታ ካልኦት ከነንብብ ከሎና፡ ካብ ነብስና ኣርሒቕና ከም ዘይናትናን ዘይምልከተናን ጌርና ምፍዃስ፡ ናህና ናይ ሰባት ልሙድ ባህርይ እዩ። እንተዀነ ርሑቕ ምምዕዳው ኣየድልየናን እዩ። ሕሰቡዎ'ንዶ፤ ከሐንቅቕዎም ዝግብኦም ዕሸላት ኣሕዋቶምን ኣሓቶምን ክከላበቱ፡ ብጅምላ ክስደዱ ሰስ ዘይብሉ፣ ወለዶም፡ ሓዳሮም፡ አሕዋቶምን መጋድልቶምን ክእሰሩ ምዕጒቲ ዘይመልሱ፣ ደቆም፡ እታ ንሶም ደምን ጨውን ርሂጾም፡ ተጋዲሎም ዝሓረርዋ ሃገር ኣሺዃቶም፡ ግደ ባሕርን በረኻን፡ ግደ ኣራዊትን በደዊንን ክዀኑ እንከለዉ፡ ‘ቅድሜኹም ደቀይ’ ክብሉ ዘይተብዑ ሰብ ጽሩራ፣ ብገዛእ ፍቓዶም ንርእሶም ዘፍርሱ (ታሕሳስ 2002) ኣባላት ባይቶ፣ እስከ ሰማይ ዝሃገርኩም ካብዞም ኣብ እዋን ስታሊን ዝነበሩ ፖሊት ቢሮ ብምንታይ ይፍለዩ፧ ካብ ፍርያት ውሽጢ ዓዲ ዝዀነ ሆሞ ህግደፊከስ ይስተረና፡ ኣሜን ሰለስተ ግዜ！

ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ！

ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ！ቁ·2/#2

በዛ ኣርስትቲ፡ መቐጸልታ ቁ·1 እየ ዝጽሕፍ ዘለኹ። ሃቐናይ፡ ንምቑዛም ዘይኰነ፡ ኣብ ገለ መለለዪታት ናይ ምህሙን ቊጠባዊ፡ ፖለቲካውን ማሕበራውን ኣተሃላልዋና፡ ናይ ሓባር ኣመት እንተ ሃበ ኢለ ዝጭህግሮ ዘለኹ እዩ። ቀንዲ ዕላማ፡ ንሕሙም ሕማሙ ንምንጋር ዘይኰነስ፡ 'እንታይ ንግበር' ብዝብል ንምድምዳም እዩ። ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ! ናይ ዓድና ነገር ከምኡ ኢሉ'ዩ ዘሎ፡ ዝተቐየረ የለን! ኣብ’ቶም ሃገርን ሃገራውነትን ክንሃንጽ ዘኽእሉና ኣዕኑድ (ኣብ፤ ምውሓስ ሰላም፡ መሰልን ግቡእን፡ ስልጣንን ተሓታትነትን፡ ምርግጋጽ ቊጠባዊ ግስጋሰ፡ ልዕልና ሕግን ፍትሕን፡···)፡ ጌና ፍሕት ኣይበልናን። ዝተቐየረ የለን፣ ከፊኡን ኣኽፊኡን እኳ ደኣ።

 

 ዝተቐየረ እንተ’ልዩ ቅኒት መደረን ጭርሖታትን ጥራይ እዩ። ብጭርሖን ኲርማጅን ድልዱል መንነት ዝህነጽ፡ ሃገር ከኣ ትሕንበብ እንተትኸውን፡ ናይ ስታሊን ሶቭየት ምቘመት፡ ናይ መንግስቱ ኢትዮጵያ ምተሓምበበት። እሞ ናይ ኤርትራ ድኣ እንታይ እዩ ሽንኑ፧ መንግስቱ ብ17 ዓመታት ይሕመ፡ ኤርትራ ካብ 2000 ዓ/ም ክሳዕ ለይቲ ሎም፡ ኣብ ርብዒ ዘበን እንታይ ረብሐት፧ ኣብ መእተዊ፡ “ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ዝተመርጸ ናይ ካልኦት ሕማቕ ዛንታታት ጥራይ ኢዮ ዝድገም ዘሎ” ኢለ ኣለኹ። ምናልባት፡ ኤርትራ ናይ ገዛእ ርእሳ መንገዲ ቀይሳ፡ ባዕላ ትቈጻጸሮን ተመሓድሮን መርሃ ፖለቲካ ሒዛ ትኸይድ ዘላ ንዝመስለኩም፡ ካብ ጭርሖታትን መደረን እልይ ኢልና፡ ብግብሪ ኣብ ዝተሰርሐ እስከ ንጠምት። ኦም ብፍረኡ፡ መንግስቲ ድማ ብስርሑ እንድዩ ዝምዘን፡ እስከ ርኢና ንመስክር።

 

ኣብነት ቁ·1፡ ርእሰ-ምርኰሳ (self reliance)፤ ርእሰ-ምርኰሳ ብዘየወላውል ብሉጽ ቊጠባዊ መርሃ ወይ ኣምር እዩ፣ ብፍላይ እኳ ኣብ ሓንቲ ድኻ ሃገር። ርእሰ-ምርኰሳ ንኽሰርሕ ግና፡ ኣብ ምህናጽን ምውህሃድን ሰብኣዊ ዓቕምን ነገራዊ ሃብትን ዘይተኣደነ ትግሃትን ጻዕርን እዩ ዝሓትት። ርእሰ-ምርኰሳ ኤርትራ፡ ብፍላይ ድሕሪ ዓመተ-2000 ከ ኣብ ተግባር ከመይ ይመስልን ብምንታይ ይግለጽን፧ መደምደምታይ፤ ንኹሎም ኣዕኑድ ርእሰ-ምርኰሳ ብምፍራስ እዩ ዝግለጽ። ኣይፋል ኢሉ ክምጒት ወይ ክእርመኒ ዝደሊ ብኽብሪ እዕድም። ኣብነታት ንምጥቃስ፤ 1）ምድናስ ብሕታዊ ትካላት፣ 2）ፍጹም ምርጋጥ ትካላት ህንጻን ናይ ህንጻ ስራሕን ካብ 2006 ክሳዕ ሕጂ፣ 3）ዜጋታት ኣብ ዓዶም ከየውፍሩ ኩሉ መዓጹ ምዕጻው（ውህለላ ዜጋታት ብናይ ወጻኢ ሸርፊ፡ ብኲራት ሕግታት ወፍሪ፡ ምልሕላሕ ተኣማንነት ፈጻሚ ኣካል፡ ወዘተ)። ስለዚ፡ ርእሰ ምርኰሳ መጠረዚ ገበር ወይ ጭርሖ ጥራይ እዩ። ፍረኡ ከም ዝምስክሮ፡ እቲ ዝተሰርሐ ምስ ኣምራት ርእሰ-ምርኰሳ ፍጹም ዝጻረር እዩ።

 

ኣብነት ቁ·2፤ ምጽባብ ጋግ ዝርግሐ ኣገልግሎታት ኣብ መንጎ ከተማን ገጠርን፤ ከተማታት፡ ኣብ ጸቢብ ጂኦግራፊያዊ ዓንኬል ዝበዝሐ ህዝብን ቊጠባን ዘአንግዳ ከም ምኻነን መጠን፡ ብተዛማዲ ካብ ገጠራት ዝሓሸ ትሕተ ቕርጺ ይጠልባ፣ ዝሓሸ ውዳበን ቀረብን ኣገልግሎታት ውን ይጠልባ። ኣብ ከተማታ ዝቕረብ ኣገልግሎታት ብቐሊሉ ክዕቀንን ፍርያምነት ዕዮ ክግምገምን ይኽእል፣ ብቐሊሉ ጌጋታት ክልለዩ፡ ስንፍና ክንቀፍን መንፍዓት ክንኣድን ይከኣል። ካብዚ ኩሉ ዓዛባ ክትገላገል እታ ዝቐለለት መገዲ፡ ዘይምስራሕ እያ። ኣብ ክንዲ ቀረብ ኣገልግሎታት ኣብ ገጠራት ምብራኽ፡ ከተማዊ ኣገልግሎታት ካብ ምቕራብ ፍጹም ብኲራት ምእዋጅ። ምስ ኢደ እግርኻ ከለኻ ድዉይ ክትቅየር ከለኻ ከም ማለት እኳ እዩ፣ ሕየው፡ ኣይረድ！“ምዕሩይ ዝርግሐ ኣገልግሎታት ኣብ መንጎ ገጠርን ከተማን”፡ ከመይ ይሰማምዓና ኣሎ፧ ምንጋር የድሊ ዶ ይኸውን፡···፧ 

እዘን ዝጠቐስኩወን፡ ካብቲ ጨው ዝፈረየ ብዙሕ ፖሊሲታት (ጭርሖታት ተባሂሉ ይነበብ)፡ ቊንጣሮ ኣብነታት ጥራይ ምዃነን ተገንዘቡለይ። ክልቲአን ድማ ናብ ሓደ እየን ዝእምታ፤ ህዝቢ ከባቢኡ ተዓዚቡ፡ ጽቡቕ እንተተመንዩ፡ እሞ “ንሕና ኸ ንምታይ ከምዚ ዘይህልወና፡ ከምቲ ዘይነፍሪ፡ ብትምህርቲ ብሞያ ብቴክኖሎጂ ዘይንስጉም፡···”፡ ዝብሉ ሕቶታት ከይተበገሱ ንምቕንጻሎም ዝዓለመ እዩ። 

ሓዙኒ ደኣ፡ ኣለኹ ኣይወዳእኩን። እዘን ክልተ ጭርሖታት ብመን ይዝውተራ ከምዝነበራ ትፈልጡዶ፧ ብፖልፖት ዝምራሕ ስርዓት ኽመር ሩጅ （Khmer Rouge）！ እወ፡ ልክዕ ኣንቢብኩም ኣለኹም፣ ፖልፖት መራሒ ካምቦድያ ዝነበረን፡ ብዘጸይን ጽንተት ገዛእ ህዝቡ ዝፍለጥን መራሒ። ንቕምሶ ዝኸውን ምስ'ዘን ሰለስተ መትከላት ኽመር ሩጅ ዘንጸባርቓ ጭርሖታት ክሓድገኩም፤ 

1. Independence-Mastery Self-Reliance - (Neak Svarak-Vichear-Amnach Angkal) 

2. Build the country with our own hands. 

3. No rich, no poor. All are equal. 

ድሕረ-ጽሑፍ (ድ·ጽ·) - ኣብ ግዜ ንመይሪ እዩ እመስለኒ፡ ሱዳናውያን ኣሕዋትና ውን “ነእኲል ምነነዝራዕ ወነልበስ ምነነስናዕ" ይብሉ ነይሮም ዝብል ዶ ሰሚዐ ነይረ ሓቀይ 🙂 ደጊመ፡ ሓድሽ ዝተማህዘ የልቦን፡ ሕማቕ ዛንታ ጥራይ እዩ ዝድገም ዘሎ！ 

ተቋጺርኩም ኣይበለና፡ ኣብ ቁ·3 ብዛዕባ ስታሊንን ሆሞ-ሶቭየቲከስን (Homo sovieticus) ክጽሕፍ እየ።

በሰላ ዘቤታዊ ሰረት ዘየንጸፉ ዶግማታትን ፍልስፍናታትን

እዛ ሕጂ ክጽሕፈላ ኣልዒለያ ዘለኹ ኣርእስቲ፡ ከም (ፍረ) በለስ ብከመይ ከም ዝሕዛ ሓርቢቱኒ፡ ቃላት ክጽሕፍን ክድምስስን እየ ጸኒሐ። እስከ ከም መእተዊ እንተቐደወኒ ብሕቶ ክጅምር፤ 

ፖለቲካውያን ትካላት ወይ ውድባት ንምንታይ ፍልስፍናዊ መርሓ የድልየን፧ ምኽንያት ህላውአን ብዕላምአን ክግለጽ እንተድኣ ክኢሉ፡ ንዕላምአን ኣብ ሸቶኡ ዘብጽሓሉ መንገዲ ከኣ ብስትራተጂ ከቐምጥኦ እንተኽኢለን እኹል ዶ ኣይኮነን፧ 

ናይ’ዘን ጽምዲ ሕቶታት ከፊላዊ መልሲ፡ ብኸምዚ ዝስዕብ ክግለጽ ዝኽእል ይመስለኒ። ኩሉ ተግባር ብሓሳብ እዩ ዝፍልም። ሓሳብ ንመረዳእታ ይመርሕ፡ መረዳእታ ብወገኑ ንተግባር ይመርሕ። ንኣብነት፡ ዕላማታት ወይ ሸቶታት ክሳብ ዝብጽሑ ሓሳባት እዮም። ሓሳባት ብግቡእ ምስዝውደኑ፡ ብስነመጐት ስጡማት መረዳእታታት የቑሙ፣ ብግቡእ ዝተወደነ መረዳእታታት ድማ ኣብ ሸቶና ከብጽሑና ዝኽእሉ ተግባራት ብምትእምማን ከምነተግብር ይገብር። ትካላት ወይ ውድባት፡ ብፍላይ ከም ገድሊ ኤርትራ ዝኣመሰለ ሃንዳሲ ፖለቲካዊ ወፈራ፡ እቲ ዝኽፈሎ ዋጋን፡ ኣብ ህሉውን መጻእን ወለዶታት ዘስዕቦ መቐይሮታትን ዓቢ ስለዝኾነ፡ እቲ ዝውሰድ መንገዲ ቅኑዕን ኣብ ሸቶ ዘብጽሕን ምዃኑ ዝእምት፡ ዘየወላውል ናይ ሓሳብ ንጻረ ክህሉ የገድድ። 

ብዛዕባቲ ዘይተበጽሐ ሸቶ፡ ከምኡ ‘ውን ብዛዕባ ዓስቡን ሳዕቤናቱን ዝህልወና ናይ ሓሳብ ንጻረ፡ ብኸመይ ንበጽሖ ኣዝዩ ኣገዳሲ ኴይኑ ይስምዓኒ። እቲ ምኽንያት ከኣ፡ ነቲ ናብ ሸቶ ዝመርሕ ጉዕዞ ብመረዳእታ ንኽንጐዓዞን ኣብ ሸቶ ምስ በጻሕና ድማ ብግቡእ ከነምሓድሮን ስለዘኽእለና። ኣብዚ ከኣ እዩ ኣገዳስነት ፍልስፍናዊ መርሓ ዝመጽእ፣ ናይ’ቲ ክንበጽሖ እንሕልኖ ግና ገና ዘይበጻሕናዮ ሸቶ ንጹር ራእይ ምእንቲ ክህልወና።

ንምዝማድ ምእንቲ ክጥዕም፡ ካብ ሕመረት ዛዕባና ቁሩብ ከላግሰኩም፤ ሰብ ጥርኑፍ ስርዓት ኣምልኾ ከዘውትር ምስጀመረ፡ ንእምነቱ ብዝተማእከለ ዘምሓድሩሉ ኣገልገልቲ ብምምዛዝ፡ መለኮታዊ ትሕዝቶ እምነት ኣሻማዊ/ተገራጫዊ ትርጉም ንኸይሕዝ ይከላኸል። ክሳብ’ዚ እዋን’ዚ ውን እንተኾነ፡ ብኸምኡ እዩ ዝኸይድ (እንተውሓደ ኣብዘን ኣብርሃማዊ መበቆል ዘለወን ሃይማኖታት)። ቅዱሳን መጻሕፍቲ ፍጹማን ስለዝኾኑ ሓደ ኣድማሳዊ ኣተረጓጉማ ክህልዎም’ዩ ዝድለ። ስለዝኾነ ከኣ ብዝተረቚሑ/ብዝተቐብኡ ሰብ ሞያ፡ ብዝተማእከለ መንገዲ ይትርጐም። እዘን ሰፊሕ ዝርግሐ ዘለወን ሃይማኖንታት ኣብ ዝተፈላለዩ ሕብረተሰባትን ባህልታትን ዝህልዉ ደቀቕትን ፍሩያትን ፍሉይነታት ኣየተኣናግዳን። ሕብረተሰባት ድኣ እየን ነቲ እምነት ዝመስላ እምበር እምነትሲ ብሰንኪ/ብሳላ ፍጹምነቱ ኣይተዓጻጸፍን’ዩ። 

በንጻር’ዚ ምስ እምነት ኣተሓሒዘ ዝጠቐስኩዎ፡ ኣብ ማሕበራዊ ፍልጠት እንተ መጺእና፡ ትሕዝቶ ናይ ሓደ መጽሓፍ (ፍልስፍና) ናብ ፍልጠት ንኽጥረግ ብመንጽር ባህልን ሓፈሻዊ ማሕበረ-ቁጠባዊ ኩነትን ናይቲ ተቐባሊ ሕብረተሰብ ክቃነ ኣለዎ። ፍልጠት ብኸምዚ ምስ ዝስረት ኣብ ሕብረተሰብ ብቐሊሉ ይዘሩቕ፣ ናይ ኣተሓሳስባን መነባብሮን መቐይሮ ድማ የምጽእ። ምስ ኣብ ባይታ ዘሎ ክውንነታት ዝጠዓዓም ስነሓሳብ፡ ብመረዳእታን ብዋንነትን ስለዝስዓብ ኣይጓነን፣ ንሕብረተሰብ ከም ዕሸል ‘ሀ’ ኢሉ ካብ ባይታ ንኽብገስ ኣየገድዶን። ኣብ ዝባን’ቲ ዝነበረ እናሃነጸ፡ ሃጓፋት ይመልእን ንሕብረተሰብ ንቕድሚት የሰጉምን። ከምዚ ዓይነት ፍልጠት፡ ከተትኣታትዎ ይኹን ንውጽኢቱ ከተምሓድር ኣየጸግምን። ብተጻይ ናይዚ እንተርኢና፡ እቲ ከም መማእዘኒ ሓሳባትና እንጥቀመሉ ፍልስፍናታት፡ ኣብ ባይታ ምስዘሎ ክውንነታት ዝጓነ እንተዄይኑ፡ ብግቡእ ኣይስርትን ጥራይ ዘይኮነ፡ ንብሙሉኡ ሕብረተሰብ ናብ ዕሸል’ዩ ዝቕይሮ። እቲ ዝፈጥሮ ሕንፍሽፍሽ፡ ንሃይማኖታዊ ኣምልኾ ዝቐርብ ዶግማዊ ኣረኣእያታት ይምልምል፣ እቲ ሓሳብ ብመረዳእታ ዘይኮነ ብጎነጽ ከም ዝመሓደር ክኣ ይገብር። ኣብነታት ናይዚ፡ ነዊሕ ከይከድና ኣብ ቤትናን ጎረቤትናን ክሳብ ሕጂ ህያው እዩ ዘሎ። 

ነዘን ልዕል ኢለ ዘቐመጥኩወን ሕጡበ ጽሑፍት ከም መመርኰሲ ተጠቒመ፡ ሰውራ ኤርትራ ከም መወከሲ ዝተጠቕመሉን ዝረዓሞን ሰውራዊ ስነሓሳብ (ማርክሳዊ ስነሓሳብ)፡ ብመንጽር ‘ዝሰረተ/grounded’ ፍልጠት ክንግምግሞ ንፈትን። 

መቃልዒ/disclaimer፤ ኣብዚ ቀሪቡ ዘሎ ጽሑፍ ውልቃዊ ግንዛበ እዩ። ከም ገምጋም ሰረተ-ሓሳብ ማርክሳዊ ፍልስፍና ጌርካ ክውሰድ የብሉን። ሓቂ ይሓይሽ ልዕሊ ዓቕመይ እዩ ‘ውን። ንሓደ ንእሽቶይ ክፋሉ ብመንጽር ኤርትራዊ ተመኲሮ ንምርኣዩ ዝሓለነ ጥራይ’ዩ። ኣብ ገሊኡ፡ ንኢ.ሰ.ፓ ወይ ንጀማሂር ዘዘኻኽር ኣዋቕራ ቃላት ጐፍ እንተ’ይልኩም፡ ግዳይ ናይዚ ተላዒሉ ዘሎ ኣርእስቲ ከምዝዀንኩም ተረዲእኩም ተጸመሙኒ 😉 

ንኺድ በሉ፤ 

ቀንዲ መሰረት ናይ ዴሳዊ ስነሓሳብ፡ ማርክሳዊ ስነሓሳብ ከም ምዃኑ መጠን፡ ንቑሩብ ኣብ ዙርያ ማርክሳዊ ስነሓሳብ ክንዝንቢ ኢና። ከም መእተዊ፡ ሰውራ ዝብል ኣምር ብምግላጽ ክፍልም፤ ሰውራ ማለት፡ ንዝነበረ ምሒኻ ምእላይን ኣብ ቦትኡ ሓድሽ ስርዓት ምትካልን የመልክት (“a forcible overthrow of a government or social order, in favour of a new system – www.Lexico.com”)። ሓሳብኩም ኣይተጥፍኡ፡ እዛ ሰውራ እትብል፡ ጽንሕ ኢልና ክንምለሳ ኢና። ንሕጂ ግን ኣብ ማርክሳዊ ስነሓሳብ ክመልሰኩም። 

ማርክሳዊ ስነሓሳብ፡ ንሕብረተሰብ ብመልክዕ ደርብታት ይርእዮ፤ እቲ ጸጋታት ዝውንን ዘምሓድርን ብርዥዋ በቲ ሓደ፡ እቲ ናይ ብዙሓን (ሸቃሎ) ደርቢ ከኣ በቲ ካልእ። እዞም ደርብታት፡ ንዋንነት ጸጋታትን ኣመሓድርኦምን ብዝምልከት፡ ተጻረርቲ ሸቶታት/ዕላማታት ኣለዉዎም ኢሉ ይኣምን። ረብሓ ናይ ብርዥዋ፡ ፖለቲካውን ቁጠባውን ረብሓታት ሸቃሎ ብምቑርማም እዩ ዝረጋገጽ ኢሉ ስለድዝድምድም፡ እቲ ናይ ሸቃሎ ደርቢ፡ “ኣብ መወዳእታ ፍትሓዊ ቃልሲ ኣልዒሉ፡ ዋንነት ጸጋታት የረጋግጽን የመቓርሕን” ዝብል ሳዕቤን፡ ዘይተርፍ መዓልቦ ናይዚ ፖለቲካውን ቁጠባውን ስርርዕ ገይሩ የቐምጦ። 

ኣብዚ፡ ካብ’ቲ ‘ቅኑዕን ጌጋን’ ዝብል ኣልማማዊ ፍርዲ ወጺእና ብርትዓዊ ዓይኒ እንተርኢናዮ፡ ማርክሳዊ ኣረኣእያ ነቲ ንኢንዱስትሪያዊ ሰውራ ተኸቲሉ ኣብ ኤውሮጳን ኣሜሪካን ንዝተራእየ ማሕበረ-ቁጠባዊ ለውጥታት እዩ ዝያዳ ዘንጸባርቕ። ወነንቲ ርእሰማል፡ ወነንቲ ኣፍረይቲ ትካላት ምስ ምዃኖም ተተሓሒዙ ክልተ ሓደስቲ ደርብታት ኣምጺኡ፤ ብርዥዋን ሸቃላይን። ብኣረኣእያ ማርክስ፡ እቶም ወነንቲ ርእሰማል/ፋብሪካታት ነቶም ሸቃሎ ርትዓዊ ዓስቦም ኣይከፍሉዎምን፣ ብዋጋ ሸቃሎ ዝያዳ ርእሰማል የኻዕብቱ። ብሓጺሩ ድሕሪ ኢንዱስትሪያዊ ሰውራ ዝስዓበ ርእሰማላዊ ስርርዕ (capitalist economic order/structure) ንሰብ ርእሰማል ዘርብሕ፡ ንሸቃሎ ግና ዝምዝምዝ ዘይምዕሩይ ስርዓት ገይሩ ይቐርጾ። እዚ ከኣ’ዩ፡ ማርክሳዊ ግንዛበ ነቲ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ታሪኻዊ ሓቅታት ብግቡእ ዘንጸባርቕ ኴይኑ ይስምዓኒ ዘበልኒ። እዚ ኲነት’ዚ ካብቲ ዝተኸስተሉ እዋንን ሕብረተሰብን ቦጥቊልና እንተውጺእናዮ ምሉእን ርትዓውን ስእሊ ኣይህብን። 

ናይ’ቲ እዋን’ቲ ማሕበረቁጠባዊ ኣቃውማ እንተተዓዚብና፡ እቲ ፖለቲካዊ ስርዓትን ኣዋቕርኡን ነዚ ቁጠባዊ ስርርዕ ብዘቐጽልን ዘውሕስን መንገዲ ዝተቐለስ እዩ ነይሩ፣ ብመሰረቱ፡ ቀንዲ ተዋሳእቱን ኣመሓደርቱን ካብቶም ኣብ ላዕለዋይ ቁጠባውን ማሕበራውን ጽላታት ማሕበረሰብ ስለዝኾኑ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ኣብ 2ይ መፋርቕ መበል 19 ክ/ዝ እንተ ተዓዚብና እዚ ኲነንታት’ዚ፡ ማለት ደርባዊ መልክዕ ዝሓዘ ማሕበራውን ቁጠባውን ወጽዓታት ግሁድ’ዩ ነይሩ። ናይቲ እዋን’ቲ ወጽዓታትን ካልኦት ክዉንነታትን ዕሙር ባይታ ስለዝሃቡ፡ ማርክሳዊን ንኣኡ ዝመስሉ ኣብ ማሕበራዊ ፍትሒ ዘተኲሩ ፍልስፍናታትን ኣብ ቀዳማይ ክፋል መበል 20 ክ/ዘ እናሰወዱ መጺኦም። እዚ ስነሓሳባዊ ዝመሰረቱ ውዳበታት፡ ፈለማ ምስ ምምጻእ ቦልሾቪክ፡ ድሒሩ ድማ ምስ ምምስራትን ምሕያልን ሕብረት ሶቭየት፡ ቅርጺ መንግስቲ ሒዙ ዝያዳ ሓይሉ። 

ከምዚይሉ፡ ማርክሳዊ ፍልስፍና ዝመሰረቱ ደሳዊ ማሕበረ-ፖለቲካዊ ስርርዕ በቲ ሓደ፡ ርእሰማላዊ ማሕበረ-ቊጠባቢ ስርርዕ ድማ ብመንጽሩ፡ ኣብ ናይ መን በለጸ ቅልስ ተጸሚዶም ከባቢ 40 ዓመታት ምስ አሕለፉ፡ ንካልኣይ ኲናት ዓለም ስዒቡ ኮሎንያሊዝም ንምውጋዝ ዝደፍእ ክስተታት ማዕቢሉ። 

ድሕሪ ምኽታም ኮሎንያሊዝም፡ ብዙሓት ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ዝነበራን ፈለማየን ናጽነተን ዝዓተራን ሃገራት፡ ኣብ ዓለማዊ መድረኽ ምስ ተጸንበራ፡ እቲ ኣብ ዕዳጋ ዝጸንሐን ተራጻሚ ማሕበረ-ቁጠባዊ ስነሓሳባት እምብኣር ዴሳውን ርእሰማላውን ዝብል እዩ ነይሩ። ናይቲ እዋን’ቲ ማሕበረ-ቁጠባዊ ኩነተ-ህላወ ናይዘን ሃገራት ኣብ ግምት አእቲኻ ድማ ካብቲ ኣብ ዕዳጋ ዝነበረ ፍልስፍናታት እቲ ንወድዓዊ ኩነታተን ዝያዳ ዝመስሎ፡ ማርክሳዊ ስነሓሳብ ዝመሰረቱ እዩ ነይሩ። ናይ ኤርትራ ተመኩሮ ‘ውን ብመንጽር’ዚ ዝርአ ይመስለኒ። 

ነዚ ሓርፋፍን ሓጺርን ግንዛበ ማርክሳዊ ስነሓሳብ በዘን ዝስዕባ ክልተ ነጥብታት ክጥርንፈን’የ። ነዘን ነጥብታት ከም መበገሲ ገይረ፡ ንሓድግታት ሰውራዊ መወከሲታትና ብዝምልከት ነቐፌታዊ ርእይቶይ ከቐምጥ’የ። ጽሑፈይ ኣጽብብ ኣቢለ ብዝከኣል ኣብ’ቲ ፍርዝን ዝበለ ጥራይ ክሓጽሮ ክፍትን’የ። 

1. ማርክሳዊ ስነሓሳብ ንማሕበረሰብ ብመንጽር ደርብታት ይርእዮ። እቶም ደርብታት፡ ንጹር ደረት ዘለዎምን ኣብ ተጻያዊ ምጥምማት ከምዝነብሩን ይእምት፣ 

2. ናይ ጸጋታት ርትዓዊ ምምቕራሕ ንምውሓስ ደርባዊ ቃልሲ ይትንበ። ኣብ ቁጠባዊ ጥርዚ ዘሎ ደርቢ፡ ብወለንታ ቁጠባዊ ረብሓን ፖለቲካዊ ስልጣንን ክማቐል/ከረክብ ፍቓደኛ ስለዘይከውን፡ ብመልክዕ ሰውራ፡ ሓይሊ ምጥቃም ከም ቅቡልን ርትዓውን መስርሕ ለውጢ ይውሰዶ። 

ክሳብ ሕጂ ድሕረ-ባይታ ኢና ከነንጽፍ ጸኒሕና፣ ሕጂ ናብ ቁምነገርና። ከምቲ ኣብ መእተዊ ብሕቶ ዝፈለምኩ፡ ነዛ ዓምዲ ውን ብሕቶ ከማእዝና፤ 

    ኣብ 2ይ መፋርቕ መበል 19 ክ/ዘ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ፖለቲካውን ቁጠባውን ኩነታት ነዘን ክልተ ነጥብታት ዝዕድም ዶ ነይሩ፧ 

ነዛ ሕቶ ንምምላስ፡ ነዘን ዝስዕባ ሕቶታት ነስተብህለለን፤ 

    ንደርባዊ ረጽሚ ከመሓድር ዝቖመ ስነሓሳብ ንኤርትራዊ ባይታ ይበቕዖ ዶ፧ እቲ ብሰውራ ቦርቊቚካ ክንቀሉ ዝድለዩ ማሕበረ-ቀጠባዊ ትካላት ኣየኖት ኢዮም፧ 

ንሓደ ብሕርሻን መጓሰን ዝመሓደር ህዝቢ እቲ ቀንዲ ንዋት ማእቶት፡ መሬት እዩ። መሬት ዝውንን ሓረስታይ ምስ ኩሉ ወዲ ዓዲ ዘመዛዝኖ ክብረትን (dignity) ውሕስነት ናብራን (tenure security) ኣለዎ ማለት’ዩ። ቅድሚ ምምጻእ ጣልያን ሱር ዝሰደደ ፊውዳላዊ ስርዓት ኣይነበረን፣ ወላኳ ዋንነት መሬት ብዝተፈላለየ ኣሽማት ድኣ ይጸዋዕ እምበር፡ ኣብቲ ዝበዝሐ፡ ዋንነት መሬት ብዓቢኡ ኣብ ኢድ ዓዲ እዩ ነይሩ። ጣልያን ኣብ ኤርትራ ከም ገዛኢ ምስ ሰረተ፡ ማሕበራውን ፖለቲካውን ሸቶታት ንምህራም ዝዓለመ ምድያስ መሬት፡ ንኮማዊ ዋንነት መሬት ርእሱ ዝኸኣለ ሓድሽ ሓይሊ ሂቡዎ (Royal Decree 7th February 1926)። ስለዚ፡ ሓደ ንሕብረተሰብ ብመንጽር ደርባዊ ጽላታት ዝርኢ ማሕበራዊ ፍልስፍና፡ ኣብ ሓደ ምዕሩይ ዝርግሐ ዋንነት ናውቲ ማእቶት ዘለዎ ሕብረተሰብ ባይታ ክህልዎ ኣይክእልን። 

እቲ ዝያዳ ሃሳዩ ጎድኒ ማርክሳዊ ስነሓሳብ ግና፡ ጎነጻዊ ሓይሊ ከም ቅቡል ፖለቲካዊ መሳርሒ ዝኹስኩስ ምዃኑ እዩ። ሰውራ ንሓደ ዝጸንሐ ካብ ሱሩ ምሒውካ፡ መተካእትኡ ካልእ ሓድሽ ስርዓት ምትካል የመልክት። ኣብ ሰውራ ኣመጻጽኣ ለውጢ ማዕረ እቲ ዝትከል ስርዓት ኣገዳስነት ኣለዎ። ሓይሊ ከም ቅቡል መሳርሒ ፖለቲካዊ ለውጢ ስለ ዝውሰድ፡ ምምጻእ ለውጢ ጥራይ ዘይኮነ ድሕሪ ለውጢ ዝትከል ስርዓት ውን፡ ስነመጐት ሓይሊ ከም ቀንዲ መሳርሒኡ ገይሩ’ዩ ዝዕቅቦ። እቲ ቀንዲ ሱር ምልኪ ድማ ኣብዚ ዝዝራእ ይመስለኒ። ጐነጽ ከም ቀንዲ መፍትሒ ፍልልያት ይልመድ፣ ብጎነጽ ዝመጸ ለውጢ ብጎነጽ ይሕሎ። ነቶም ንዴሳዊ (ማርክሳዊ) ማሕበራዊ ስነሓሳብ ከም መምርሒኦም ዝተቐበሉዎ፡ ልክዕ ከምዚ ‘ንብዓል ማርቴሎ፡ ኩሉ ምስማር ኰይኑ ይርኣዮ” ዝብሃል፡ ነቲ ዝጸንሐ ብዓይኒ ድሑርን ክቕየር ዝግብኦን ልምድታት ጌርካ ምውሳዱን፡ ኣብ ክንድኡ ዘይተኸለሰ ናይ ዕዳጋ ስነሓሳባት ንኽሰርጽ ምስግዳድን ይልመድ። 

እዚ ናይ መበል 21 ክ/ዘ ሰውራታት፡ ሱር በተኻዊ ለውጥታት፡ ርጂም ቸንጅታት፡ ወዘተ ኸ ከምቲ ናይ ‘ስነሓሳብ ኣያታቱ፡ ኣቦታቱን ኣቦሓጎታቱን’ ከየንደልህጽ እንታ'ዩ ልጓሙ፧ 

ንሎሚ ኣብዚ ይእከለኒ። 

እግረ-ጽሑፍ፤ ኣብዛ ሓጻር ጽሕፍቲ፡ ነቀፌታዊ ጦብላሕታ እየ ከቐምት ፈቲነ ዘለኹ፣ እዚ ውን ኣዝዩ ብዝተወሰነ መልክዑ። ተሞክሮ ዴሳዊ ስነሓሳብ ኣብ ኤርትራ፡ ከም ኩሉ ተመኩሮታት ኣወንታን ኣሉታን ክእልዎ ባህርያዊ’ዩ። ስለዚ፡ ካልኦት ጽሓፍቲ ብርዐይ ክቕበሉኒ ተስፋ እገብር። 

 ሓምለ 2022 (2024)

ናይ ባንዴራ ቅልስ

 ብመቃልዒ (disclosure) ክፍልም፣ እዛ ጽሕፍቲ፡ ሓደ ሓው ብምኽንያት መዓልቲ ስውኣት፡ ክልተ ባንዴራታት ኣሰንዩ ንዝተሳእሎ ስእሊ ስዒቡ ዝተጻሕፈ ጽሑፋት ዘበገሶ ስኽፍታ እዩ መንቀሊኣ። መንቀሊ ድኣ እዚ ይኹን እምበር፡ ዳርጋ ንክልተ ደርዘን ዓመታት ናይ ባንዴራ ኣገጫጫብ ‘ውን ተዓዚበ ኣለኹ። ብዙሕ ካብቲ ዝብሃል፡ ‘መረዳእታ ዝጐደሎ ስምዒታዊ ምምልላስ’ ኢልካ ንኽትድምድም ዝቕስብ’ዩ። ቅልስ ባንዴራ፡ ኣብ ባህጊ ሕብርን ቅርጽን ባንዴራ ጥራይ ተሓጺሩ ዝተርፍ እንተዝኸውን ኣይመሰከፈን፣ ሱር መሰረቱ ብዛዕባ ዝምድናና ምስ ሕግን ሕጋውነትን ምኻኑ’ዩ ዘሰክፈንን ነዚኣ ክጽሕፍ ዘበገሰንን።

ጥቕሲ፤ “ውልቃዊ ሓርነት፡ ናይ ውልቅና ርእይቶ ንኽህልወና ድኣምበር ናይ በይንና ሓቂ ክንምስርሕ ኣየፍቅድን። -ዳንየል ፓትሪክ ሞይንሃን” [“You are entitled to your opinion. But you are not entitled to your own facts.” Daniel Patrick Moynihan]

ድሕረባይታ

ኢንሳይክሎፐድያ ብሪታኒካ ንመባእታዊ መረዳእታ ወይ ኣተረጓጉማ ባንዴራ፡ «ባንዴራ (ሰንደቕ ዕላማ) ከም ትእምርቲ ልዑላዊ መንግስቲ፡ ማሕበረሰብ፡ በርጌሳዊ ምትእኽኻብ፡ ወተሃደራዊ ውዳበ፡ ወዘተረፈ ዘገልግል ፍሉይ ምልክት ዝሓዘ ዓለባ” ብዝብል ይገልጾ። (Flag, a piece of cloth, bunting, or similar material displaying the insignia of a sovereign state, a community, an organization, an armed force, an office, or an individual).

ቅድሚ ምቕጻልና፡ እዚ ትርጉም እዚ፡ ተመኩሮን ታሪኽን ዘዳበሮ ስምዒታት ዘየንጸባርቕ ዓጺቕ ኣተረጓጉማ ምዃኑ ምግንዛብ ግርም እመስለኒ፣ ነዚኣ ጸኒሐ ክምለሳ እየ።

ሃየ በሉ፡ ነዚ መሰረታዊ ትርጉም ከም መባእታዊ መንጸፍ ኣቐሚጥና ንቐጽል። ኣብ ገሊኡ ካብዘን ዝቕጽላ ምዕራፋት፡ መብዛሕትና ንፈልጦ ታሪኽ እደግም ከምዘለኹ ብኣግኡ ተረዲኡኒ ኣሎ። ምስቲ ድሕሪኡ ዝቐርብ ተኣሳሲሩ ስጡም መረዳእታ ምእንቲ ክህበና፡ ከም መቕድም ንውሰደን።

ሰማያዊት ባንዴራ (መለይ)

ሰማያዊት ባንዴራ ነቲ ኣብ 1952 ብውድብ ሕቡራት ሃገራት (ው.ሕ.ሃ.) ተማእኪሉ፡ ንኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ብፈደረሽን ዝቘረነ ውዕል እተመልክት ትእምርቲ እያ። ነቲ ኣብ ትሕቲ ዘውዳዊት ኢትዮጵያ በዚ ውዕል ዝተዋሕሰ መሰል ርእሰ ምምሕዳርን ደረታቱን እያ ድማ ትውክል። ምድርን ሕብርን መለይ ምስ ባንዴራ ው.ሕ.ሃ. ጥቡቕ ምምስሳል ከም ዘለዋ መቸም ኣስተውዒልና ንኸውን ኢና። እቲ ኣብ ባንዴራ ው.ሕ.ሃ. ዘሎ ካርታ ዓለም፡ ኣብ ባንዴራ መለይ ብሽዱሽተ ባልጋታት ዘለዋ ተኽሊ ተተኪኡ ንረኽቦ፣ ነተን ናይ እዋን ፈደረሸ ዝነበራ ሽዱሽተ ምምሕዳራዊ ዞባታት ድማ እየን ዘመልክታ። ካብዚ ብዝዓሞቐ ‘ውን፡ ኣውሓሲ ናይቲ ፈደላዊ ቅዋምን ንሱ ዝድንግጎም መሰላትን ባይቶ ው.ሕ.ሃ. እዩ ነይሩ። ከም መርኣያ ናይዚ ድማ እዩ ፈደረሽን በብቑሩብ ክብሕጐግ ከሎን ድሕሪ ምፍራሱን፡ ኤርትራውያን ፖለቲከኛታት ብኣካልን ብጽሑፍን ናብ ው.ሕ.ሃ. ብተደጋጋሚ ጥርዓንን ስምዕታን ዘቕርቡ ዝነበሩ (ካብ ምፍራስ ፈደረሽን ክሳብ 1963 ብውሑዱ 7 ስምዕታታት ከም ዝተላእኩ ይሕበር)። እዚ ኣብዛ ሕጡበ-ጽሑፍ ዘሎ ታሪኽ፡ ሓደ ካብ መንነታት መለይ እዩ።

ብዓይኒ ህዝቢ ኤርትራ (ብፍላይ ብዓይኒ’ቲ ኣብ ቅድሚ ዓይኑ መሰሉ ብዓመጽ ዝተመንዝዐ ህዝቢ)፡ ትርጉም መለይ ካብዚ ኣብ ላዕሊ ሰፊሩ ዘሎ ደመ-ነብሲ ዝጐደሎ ዓጺቕ ኣተረጓጉማ ዝያዳ ዝዓመቘ‘ዩ። ዳያኑን መሰኻኽርን ውዕል ፈደረሽን፡ ሕልንኦምን ህዋሳቶምን ምስ ደፈኑ፡ ጠሪዑ ዝሰምዖ ምስ ሰኣነ፡ መሰሉ ከምልስ ናይ ዝተላዕለ ህዝቢ ኒሕ እያ ተመልክት። ስለዝኾነ ድማ ክሳብ 1993 ከም ባንዴራ ህዝቢ ኤርትራ ኰይና ጸኒሓ፡ (ካብ 1991 ክሳብ ምያዝያ 1993፡ ኣብ ወግዓውያን ኣጋጣሚታት፡ ኣርማ ህ·ግ·ሓ·ኤ·ን መለይን ጐኒ ንጐድኒ ይወጻ ምንባረን እቶም ዘርከብኩምሉ ትዝክርዎ ትዀኑ)። እዚ ኣብዚኣ ሕጡበ-ጽሑፍ ዘሎ መለለይታት 'ውን ሓደ ካብ መንነታት መለይ’ዩ።

መለይን ተስፋታታን ምስተደፍረ ዝተበገሰ ሃገራዊ ወፈራ፡ ድሕሪ ናይ ልዕሊ ሰላሳ ዓመታት ዘይተኣደነ  መስዋእቲ፡ ስንክልና፡ ከልበትበትን ብርሰትን፡ ምሉእ መሰል ርእሰውሳነ ህዝቢ ኤርትራ ብዘረጋገጸ ዓወት ተፈጺሙ። ዓወት ገድሊ ህዝቢ ኤርትራ፡ ነቲ ውዕል ፈደረሽን ዝሰርዖ ቊንጣሮ መሰል ርእሰ ምምሕዳር፡ ናብ ብምሉእ መሰል ርእሰ-ውሳነ ኣዕሪጉዎ። ጒዕዞ ገድሊ፡ ኤርትራውያን (ክንዮ ዓሌትን እምነትን) ንናይ ነንሕድሕድና ህይወትን ድሕነትን እሙናት ክንከውን፡ ብኣኡ ኣቢልና ድማ (ኣብ ርእሲቲ ዝነበረና)፡ ንጹር ናይ ሓባር ሃገራዊ ራእይ ከነጥሪ መልሚሉና።

ንእግረ መንገደይ፤ ታሪኽ ብረታዊ ተጋድሎ ህዝቢ ኤርትራ ቀንዲ እምነኹርናዕ ኤርትራዊ ሃገራዊ መንነት እዩ። ነዚ እምነኹርናዕዚ ዝግብኦ ኣፍልጦ ከይሃብካ ኤርትራዊ ሃገርነትን ህንጸት ዘነይሕ ኤርትራዊ ሃገራዊ መንነትን ዝሕሰብ ኣይመስለንን። ግቡእ ክብርን ኣፍልጦን ሂብና፡ በሰራቱ እናኣረምና ብዋንነት ክንወርሶን ኣብ ዓወታቱ (achievements) ግደና ክንውስኽ እንተክኢልና ጥራይ ኢና ንቕድሚት ክንስጉም ንኽእል። ታሪኽ ሕብረተሰባት ብስርሕ-ፍንጥሕ ዘይኰነ ብተመላላኢ ጽዓት እዩ ዝብርኽ። ታሪኽ ሰውራታትን ሰውራውያንን ግና ይኣኽለና! ናይ ሎሚ ቃልስና ናይ ለቢሞም ዝቃለሱ ድኣምበር ኣብ መስርሕ ንኽልብሙ ብሃሰሰ-ለባም ናይ ዝብገሱ ክኸውን ኣይግባእን።

ባንዴራ ሃገረ ኤርትራ

ሕ·ግ·ሓ·ኤ፡ ንሓርነታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ 1991 ብዓወት ድሕሪ ምዝዛሙ፡ ሃገር ንምምሕዳር ዘኽእሎ ትካላዊ ቅርጺ ንምሓዝ፡ ኣብ ወርሒ ግንቦት 1991 ግዝያዊ መንግስቲ ኣቚሙ። ዕድመ ግዝያዊ መንግስቲ ኤርትራ ብግዜ ዝተገደበ ኰይኑ፡ ክሳብ ረፈረንደም ዝካየድ እዩ ነይሩ። ህዝቢ ኤርትራ ካብ 23-25 ምያዝያ 1993 ኤርትራ ልኡላዊት ሃገር ክትከውን ብረፈረንደም ምስወሰነ፡ ግዝያዊ መንግስቲ ብመሰጋገሪ መንግስቲ ተተኪኡ። ቅርጺ፡ ገደብ ግዜ፡ ስልጣንን ዕማማትን መሰጋገሪ መንግስቲ ኤርትራ (መ·መ·ኤ·)፡ ጋዜጣ ኣዋጃት ኤርትራ ኣብ ናይ 19 ግንቦት 1993 ሕታሙ ብቁጽሪ ኣዋጅ 37/1993 ኣነጺሩዎም ይርክብ።

ገደብ ግዜ መ·መ·ኤ· ኣርባዕተ ዓመት ኰይኑ፡ ቀንዲ ዕማም መሰጋገሪ እዋን[1]፡ ኣብዚ ኣዋጃት ተመርኲሱ፤ ሃገር ክመርሕ፡ ትካላት ክሃንጽን ከፍርስን፡ ንምምሕዳር ዝሕግዞ ሕግታት ከውጽእን ክቕይርን ምሉእ ሕጋዊ ስልጣን ነይርዎ። እዚ ስልጣን እዚ፡ ንባንዴራን ካልኦት ትእምርትታትን (ኣርማታትን) ዝምልከት ውሳነታት ከምዘጠቓልል ንዝንግዖ ኣይመስለንን። ምስዚ መረዳእታ ብዝቃዶ ድማ፡ ዓንቀጽ 10 ናይዚ ኣዋጅ ንባንዴራ ዝምልከት ነዚ ዝስዕብ ኣስፊሩ ይርከብ፤

“ዓንቀጽ 10 ባንዴራ፥ ኣርማ፥ ሃገራዊ መዝሙር፤

(1)   ናይ መሰጋገሪ እዋን ባንዴራ ቀጠልያን ቀይሕን ሰመያውን ዝምድራ ኣብ ማእከል ወርቃዊ ቆጽሊ ኣውሊዕ ዘለዋ ኮይና፡ መጠና 105 x 2010 ሰንቲሜተር ይኸውን።”

ኣብዚ፡ ሚዛናውነት ሓሊና ምስንግምግም፡ ሰለስተ ከሻምዉ ዘይግብኦም መደምደምታታት ነለሊ፤ 1) መ·መ·ኤ· ኣብ እዋን መሰጋገሪ እዋን ንኤርትራ ዝውክል ምስሊ ባንዴራ ክውስን ምሉእ ሓጋዊ ስልጣን ከምዝነበሮ፣ 2) ኣዋጅ 37/1993 መተካእታ ቅዋም ከምዘይኮነ፣ 3) ቅዋም ምስጸደቐ፡ ብመሰረት ቅዋም ኣብ ዝቘመ ሃገራዊ ባይቶ፡ ጉዳይ ባንዴን ካልኦት ኣገደስቲ ዛዕባታትን ንኸይልዓል ዝእግድ ነገር ከምዘየሎ።

ቅዋም ሃገር ኣብ 1997 ምስጸደቐ፡ ንሃገራዊ ባንዴራ ዝምልከት ከምዚ ዝስዕብ ኣስፊሩ ንረኽቦ፤

“ዓንቀጽ 4 - ሃገራዊ ትእምርትታትን ቋንቋታትን፤ 

(1   ሃገራዊት ባንዴራ ኤርትራ ወርቃዊ ኣቑጽልቲ ኣውሊዕ ዘለዋ፡ ቀጠልያን ቀይሕን ሰማያውን ዝምድራ እያ። ዝርዝራ ብሕጊ ይውሰን።“ ይብል።

 

ዓንቀጽ 4 ዘመልክተልና፡ ምስሊ ባንዴራ ውዱእ ቅርጺ ሒዙ ጠማሪ ሃገራዊ ሕጊ ዝክኸውን፡ ቅዋማዊ ስርዓት ተኺልና ከም ሃገር መደምደምታ ምስገበርናሉ ጥራይ እዩ። ናብ ቅዋማዊ ስርዓት ድሕሪ ምስጋርና እትህሉ ምስሊ ባንዴራ ካብዛ ዘላ ክትፍለ ድያ፧ ኣውሊዕ ዲና ንደሊ ወላ ካልእ ቅርጽን ምዝናቕ ሕብርታትን፡ ሽዑ ከነርክበሉ ኢና። ክሳብ ሽዑ ግና፡ እዛ ሕጂ ትእምርቲ ኤርትራ ኰይና ዘላ ባንዴራ ክሳብ ብቕዋማዊ መስርሕ ብሕጊ ትቕየር፡ እታ እንኮ ሕጋዊት ባንዴራ ኰይና እያ ክትቅጽል። ካብ ሕጋዊ መስርሕ ወጻኢ፡ ንጉዳይ ባንዴራ ይኹን ካልኦት ብደረጃ ሃገር ዝስርዑ ባህግታት፡ ብሓይሊ ጠበንጃ ወይ ብሾቦሮ ከነስገድዶም ኣብ ንፍትነሉ፡ ምስ ዓመጽን ጥሕሰት ሕግን እዩ ክጽብጸብ። ሳዕቤኑ ድማ ምብሕጓግ ሓድሕዳዊ ምትእምማን ዘበግሶ ረጽምን ዕግርግርን ጥራይ እዩ  ክዕድም ዝኽእል። ፍትሒ ብሕጊ እዩ ዝውሓስ፣ ሕጊ ዝጥሕስ ወይ ልዕልና ሕጊ ዘይዓጦ ውልቀሰብ ወይ ጉጅለ፡ ወገን ፍትሒ ክኸውን ኣይክእልን። ስለዚ፡ ሃገራዊ ኣጀንዳ ዝሰርዓ ምንቅስቓሳትን ውዳበታትን፡ ባንዴራ ይኹን ካልኦት ሃገራውያን ትእምርትታት፡ ብሃውሪ ወይ ብቓሕታ ከምዘይብወዝን (reshuffle)፡ ንምቕያር ቀዲሙ ዝመጽእ ሕጋዊ መስርሕ ከምዘሎን ክግንዘባ እምሕጸን።

 

መደምደምታ

ገለ ካብቲ ንመለይ ዝምልከት ዝሰምዖ ዘረባታት፡ “ናይ ፈደረሽን ባንዴራ ንናጻ ኤርትራ ኣይበቕዓን’ዩ” ዝብል ይርከቦ። ናተይ ርእይቶ ድማ፡ ህዝቢ ኤርትራ እንተደልዩዎ እንታይ ኰይኑ ዘይበቕዓ ዝብልዩ። ስለዚ፡ እዚ ሕቶ ንህዝቢ ኤርትራ ዝሕደግ ሕቶ’ዩ፣ ብሕጋዊ መስርሕ ድማ ዩ መዕለቢ ዝግበረሉ። ግና፡ ክንግዕትን ከይንግዕትን መጀመርታ ናብ ማይ ንብጻሕ፣ ሕጋዊ ባይታ ክንምድምድ ዘኽእለና ባይታ ንፍጠር። ቀይዲ ብዝበተኸ ውልቃዊ ተበግሶ፡ ውልቃዊ ቃሕታታና ክውን ክንገብር ኣብ ንፍትነሉ፡ ኣብ ናጽነት ኴንና ንፈደረሽን እንብህግ ከምስለና ይኽእልዩ።

ነብሲ-ወከፍና ብውልቂ ይኹን ብጉጅለ ዝውከለና፡ ቃሕ ዝበለና ኣርማ ክንመርጽ ውልቃዊ መሰል’ዩ (ነታ ‘ውልቃዊ መሰል’ ትብል ሓረግ ድርብ ኣስምሩላ)። ንሃገር ዝምልከት ምስዝኸውን ግና እቲ መዐቀኒ ካልእ’ዩ። ንሃገር ዝምልከት ትእምርትታትን ዕማማትን፡ ካብ ቅቡል ሕጋዊ መስርሑ ወጻኢ ብኢደዋኒኑ ክቕይር ንዝፍትን ኣካል ኢና ዓማጺ ንሰምዮ። ዓመጽ መንገዲ ፍትሒ፡ ዓማጺ ድማ ዋልታ ፍትሒ ክኾኑ ድማ ብፍጹም ኣይክእሉን።

ቅድሚ ምፍናወይ፡ ክልተ ነገራት ከነጽር እደሊ፤ 1）ኣመጻጽኣ እዛ ሕጂ ዘላ ባንዴራ ሕጋዊ መስርሕ ዝሓለወ ምንባሩ ምግንዛብ፣ 2）ክሳብ ብድሕሪ ሕጂ ሕጋዊ መስርሕ ዝቕይራ ድማ ሕጋውነታ ብዙሕ ከሻሙ ከምዘይግብኦ።

ብመሰረቱ ‘ውን እቲ ኣንጸላልዩና ዘሎ፡ ካብ ሕብርን ቅርጽን ባንዴራ ዝዓቢ ስለዝኾነ፡ ናይ ባንዴራ ቅልስ ዘየድሊ መላገሲ ወይ ጫሌዳ ጥራይ እዩ  ክብሃል ዝኽእል። ነተን ባንዴራታት ካብቲ ዋንአን ንላዕሊ ከም ዝኸብራ ኣምሲልና መቋየቚ ክንገብረን ናይ ቅንዕና ኣይኮነን፣ ካብ ንፖለቲካ ድማ ንሸፈጥ ዝቐርብ ይመስለኒ።  

ሰባ ዝዓቀበት ሃገር፡ ውላዱ ዝሓቁፍ ህዝቢ፡ ወላዲኡን ኣያታቱን ዘኽብር መንእሰይ ብባንዴራ ኣይብኣስን’ዩ፣ የኽዕብዩ፡ ነውሪዩ። ኣፈታትሕኡ ‘ውን ብእምባጋሮን ዕግርግርን ዘይኰነ፡ ፍቕርናን ምክብባርናን ዘይዘርግ ልዙብን ቀሊልን ሕጋዊ መስርሕ ኣለዎ።

©ሓምለ 2024

ፍትዊ ወልዳይ

---

[1] ኣዋጅ 37/1993 ኣብ መእተዊኡ ንቐንዲ ዕማማት መ·መ·ኤ· ዘነጽራ ነዘን ዝስዕባ ነጥብታት ኣቐሚጡ ይርከብ፤

-       ከም ናጻን ልዑላዊትን ሃገር፡ ኤርትራ መሰረታዊ መሰል ዜጋታት ዘኽብር፡ ፖለቲካዊ ብዙሕነት ዘረጋግጽ፡ ናይ ኩሉ ሕግታት ምንጪ ዝኸውን ደሞክራስያዊ ቅዋም ክህልዋ ግድነት ስለዝኾነ፥

-       ኣብ ኤርትራ ብህዝቢ ዝተመርጸ ቅዋማዊ መንግስቲ ዝቐውም ብመሰረት ቅዋም ሃገራዊ ምርጫታት ድሕሪ ምክያዱ ስለዝኾነ፥

-       ክሳብ ቅዋማዊ መንግስቲ ዝቐውም፡ መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላትን ናጽነታትን ዘኽብር ናይ መሰጋገሪ እዋን መንግስቲ ስለዘድሊ፥

-       · · ·ናይ መንግስቲ ኤርትራ ኣቃውማ፡ ስልጣንን ዕማማትን ብኸምዚ ዝስዕብ ይእወጅ ኣሎ።

ውጥን ከተማ ኣብ መበል 21 ክ/ዘ

ውጥን ከተማን ሲቪካዊ ንቕሓትን

ሓንቲ ወጻእተኛ ኣብ ኤርትራ መጺኣ “ድሕሪ መግዛእቲ ጣልያን ዝተሃንጹ ገዛውትታኩም/እንዳታት  (neighborhoods) ኣርእዩኒ” ኢላ እንተትሓትት’ሞ፡ ነተን ብግዜ ደርግን ድሕሪ ናጽነትን ዝተሰርሓ ገዛውቲ እንተትርኢ “ኦይ! እዚኦም’ሲ ብዛዕባ ኣባይትን ከተማን ዘለዎም መረዳእታ፡ ካብ ዓንኬል’ቲ ማዝሎው  (ኣብርሃም ማዝሎው, 1943) መባእታዊ ድሌታት (physiological needs) ኢሉ ዝገልጾ ጌና ኣይወጹን” ምበለት ኢለ እግምት። እዚ ከም ነቐፌታ ዝያዳ ናብ’ቶም እዚ መዝነታት ዝምልከቶም ኣመሓደርቲ ዝቐንዕ ኮይኑ፡ ብሓኣፈሻ ግን ኣባና ኣብ ህዝቢ ንዘሎ ድሩት መረዳእታ ውን የመልክት። ገዛ ክበሃል ከሎ መጽለሊ ጥራይ፡ ከተማ ክበሃል ከሎ ከኣ ብጻዕቂ ዝተሃንጹ እኩባት ገዛውቲ ዘቑምዎ መልክዓ-ምድሪ (ጂኦግራፊያዊ ባእታ) ጌርና ከም እንርድኦ ስለ ዝመስል።

ከምዚ ናትና፡ ብማሕበራዊ ኣቃውምአን ሕብረ-ብዙሓት ዝኾና ሃገራት፡ ማለት ናይ ባህሊ፣ እምነትን ብሄርን ብዙሕነት ዘለወን ሃገራት፡ እዚ መረዳእታ’ዚ በቲ ቅኑዕ መረዳእታ ክትካእ እንተዘይክኢሉ ኣብ መጻኢ ንውህደት ህዝበና ብኣሉታ ክጸሉ ተኽእሎ ኣለዎ። 

ከተማ ማለት፡ ጻዕቂ ናይ እኩብ ገዛውቲ፣ ነዋሕቲ ሕንጻታት፣ ጽርግያታት፣ ቀረባት ማይን ጸዓትን፣ ምውጋን ደረቕን ፈሳስን ርስሓት ማለት (ጥራይ) ኣይኮነን። በዚ ብፍላይ ድሕሪ መበል ዕስራ ክፍለ-ዘበን እናወርጸጸ ዝመጸ መረዳእታ፡ እቲ ንሓደ ከተማ ናይ በሓቂ ከተማ ከብሎ ዝኽእል፡ እቲ ከተማ ዝፈጥሮ ባይታ ንህይወት ዝኹስኩስ ድዩ፡ ወላስ መጫጭሒ ሂወት ጥራይ’ዩ ንዝብል ሕቶ ምምላስ፡ ኣንፈት ክህበና ይኽእል’ዩ። ቅልል ብዝበለ፡ እተን መንበሪ ገዛውቲ ብተናጸል ዘይኮነስ ብደረጃ እንዳታት ውሁድ ሓባራዊ መንነት፣ ህይወት ዝኹስኮሰሉን ሲቪካዊ ንቕሓት ዘስንቕን ኣገልግሎታት ክህልወን ኣለዎ ማለት’ዩ። 

መሬት ተመሪሑ፡ ሰብ እንተስ ብውልቁ፡ እንተስ ብመንገዲ ናይ ህንጻ ኩባንያታት መንበሪ ገዛውቲ ይሰርሕ። ሓላፍነት ናይ ሓንቲ ኣብዘን መንበሪ ገዛውቲ ዝነብራ ስድራቤታት፡ ኣብ ክሊ’ቲ ብውልቃዊ ዋንነት ናተይ እትብሎ ቀጽሪ ኢዩ ዝሕጸር። እቲ ኣብ ሞንጎ ህንጻታት ዘሎ ባይታ፣ ሓባራዊ ባይታ (public space) ዝብሃል፡ ዋንነቱ ናይ መንግስቲ  ኴይኑ፡ ከም መላግቦ ነተን ብተናጸል ዝውነና ኣባይቲ ሓደ ሓባራዊ መንነት ይህበን። 

እዘን ናይ ውልቂ ኣባይቲ (ኣብዚ ኣባይቲ ዝነብራ ስድራቤታት) ‘ውህደት ኣለወን’ ክንብለን እንተደኣ ኴንና፡ እቲ ኣብ ሞንጎ’ዘን ህንጻታት ዘሎ ሓባራዊ ባይታ እንታይ ዓይነት ትሕተ-ቅርጽን ቅድን ኣለዎ፧ ከመይ ዝበለ ኣገልግሎታት ከ ይህብ፧ ዝብሉ ሕቶታት ምምላስ የድሊ። ንኣብነት፤ ቆልዑ ብዘይስግኣት ክጻወቱሉን ክላለዩሉን ዘይፍቅድ ባይታ ድዩ፧ ኣረጋውያን ብዘይ ሓደጋ፣ ፍርሕን ምርባሽን ክናፈስሉን ክዛነይሉን ዝምችእ ድዩ፧ ጽፉፍ ማሕበራዊ ኣገልግሎታት የእንግድ ዶ፧ ሓደጋ ዘውሕድ ንህዝባዊ መጉዓዝያ፣ ኣጋርን ብሽክለታን ቀዳምነት ዝሰርዕ ናይ መጉዓዝያ ትሕተ-ቅርጺ ይውንን ዶ፧ ዝብሉን ካልኦትን ረቛሕቲ ከም ምባእታዊ መምዘኒታት ክንጠቅስ ንኽእል። ንእግረመገደይ፡ ዋንነት ሓባራዊ ቦታታት ናይ መንግስቲ’ዩ ካብ በልና፡ ነዚ ቦታ ንመዓላ ህዝቢ ብዝጥዕምን ህይወት ነበርቲ ብዘሰስን ናይ ምቕያስን ምምሓደርን ሓላፍነት ናይ ምምሕዳር ከተማ መዝነት ኢዩ ንብል ምህላውና መቸም ተገንዚብኩሞ ኣለኹም።

ኣብ ናይ ሎሚ ጽሕፈይ ዝያዳ ክጸቕጠሉ ዝደሊ፡ ኣገዳስነት ቅዲ ከተማ ኣብ ሲቪካዊ ንቕሓት ዜጋታት ዝብል ቴማ ኢዩ። ብፍላይ ድማ ኣገዳስነት ውሑስ፣ ኣሳታፊ (ንኹሉ ክፉት ዝኾነ)፣ ኣብ ከባቢ መንበሪ (ካብ 1 ኪ.ሜ. ኣብ ዘይነውሕ ርሕቀት) ክህሉ ዝግብኦ መጻወትን መዛነይን ቦታታት ኢዩ። እዚኣ ነጥቢ ክትጎልሕ ዝደለኹሉ ምኽንያት፡ ሲቪካዊ ሓላፍነታት ዜጋታት ኣብ ምኹስኳስ ልዑል ግደ ስለ ዘለዎ ኢዩ ። እዚ፡ ብፍላይ ንህጻናትን መንእሰያትን ካብቲ ብስድርኦም ዝውሃቦም ናይ ባህልን መንነትን መሰረታዊ ምህሮ ብዝሰፍሐ ከለብሞምን ግንዛበ ክህቦምን ይኽእል። ማሕበራዊ ብዙሕነት ኣብ ዘአንግድ ከባቢ ምዕባይ፡ ንኸባቢኦምን ሃገሮምን ዝርእዩሉ ዝተወደነ ግንዛበን ምጽውዋርን ከም ዝድልቡ ይገብር። ሓደ-ጎድናውን ጸቢብን ባህላዊ ኣጠማምታታት(ethnocentrism) ንክጽየኑን ክብድህዎን የዳልዎም። 

ባህልታት ብተፈጥሮኦም ዓቃባውያን ኢዮም። ወለዲ ባህላዊ ውርሽኦም ኣብ ውሉዶም ከምሓላልፉ፣ ቀጻልነት ልምድታቶም ከውሕሱ ካብ ዘዘውትሩዎም ሜላታት፤ ንካልኦት ባህልታትን እምነታትን ከም መወከሲ ብምጥቃም፡ ናትካ ምስ ናይ ካልኦት ተወዳዲሩ ዝያድ ከምዝበልጽ ዝእምት ትሕተ-ቃና ኣለዎ። ከምዚ ዝኣመሰለ ትሕተ-ቃና፡ ባህልታት ብዘልማድ ቀጻልነቶም ከውሕሱ ዝጥቀሙሉ ዋልታ (defece mechanism) እዩ። ከምዚኦም ተርእዮታት ብመሰረቱ ነውሪ ድኣ ኣይኹኑ እምበር፡ ዘይተኸለሱ ተጻያዊ ኣረኣእያታት ንኽስዕርሩ ዝምእምእ ባይታ ናይ ምፍጣር ተኽእሎ ግን ኣለዎም። ነዚ ዝትክእ ቅኑዕ ኣረኣእያ፡ ሲቪካዊ ንቕሓት ዝምልምል ስርዓተ-ትምህርትን ከባብን (ኢንቫይሮመንት) ብምቕላስ ይህነጽ። ብመንጽር’ዚ፡ ውጥን መንበሪ እንዳታት (ረሲደንሽያል ነይበርሁድስ) ኣብ ከተማ ሲቪካዊ ንቕሓት ዜጋታት ዝሃንጽ ከባቢ/እንዳታት ኣብ ምፍጣር ልዑል ተራ ስለዘለዎ ኣብ ኣጀንዳና ክሰፍርን ብዘይ ትጉላባ ክስርሓሉን ይግባእ።  

                                           ይቕጽል

 

©2021 ፍትዊ ወልዳይ